درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانهای کلاس دهم
درس 18: زندگی دوم
در دنیای ارتباطات هیچ چیز هیجانانگیزتر از این نیست که از طریق رایانه یا تلفن همراه هوشمند پیامی را که تولید کردهاید، ارسال کنید و در همان لحظه در سراسر جهان بیش از یک میلیارد مخاطب داشته باشید! این رؤیای انسانهایی بود که در دهههای پایانی قرن گذشته زندگی میکردند. امروزه فنّاوریهای ارتباطی به این رؤیاها رنگ واقعیت دادهاند. با تحوّلی سریع، رسانهها ظرفیتهایی جدید یافته و مرزهای جغرافیایی را حذف کردهاند. یکی از این تحولات ظهور اینترنت است.
با ظهور اینترنت، دنیای جدیدی پدیدار شد که آن را فضای مجازی نامیدند؛ امّا این فضا چندان هم مجازی نیست؛ چون به بخشی واقعی، اصلی و جدی از زندگی تبدیل شده است. چیزی که امروز به عنوان فضای مجازی معروف شده در اصل واقعیت است. بسیاری از ما در طول روز ساعتهایی از عمر خود را در این فضا زندگی میکنیم؛ لذا عدّهای ترجیح میدهند آن را زندگی دوم بنامند که خیلی از قواعد زندگی اوّل را تحت تأثیر خود قرار داده است.
گفتوگوی کلاسی (صفحه 140 کتاب درسی)
فنّاوریهای ارتباطی با ویژگیهای سرعت، دسترسی، حجم بسیار ذخیرۀ اطّلاعات، دقّت، افزایش توان انتخاب، تعامل، درگیرکردن هم زمان چند حس و انجام دادن هم زمان چند کار، توان غلبه بر چهار محدودیت را برای انسان مهیا کردهاند. دربارۀ مفهوم و مثال غلبه بر این چهار محدودیت گفتوگو کنید.
تلفن همراه
مطالعۀ تاریخچۀ پدیدآمدن فنّاوریهای مختلف نشان میدهد که با بروز و ظهور هر رسانه جدید موجی از امیدها و هراسها بشر را در بر گرفته است که تلفن همراه هم از این امر مستثنیٰ نیست. برخی از پژوهشگران حوزۀ تلفن همراه به صراحت از فرهنگی جدید به نام «فرهنگ تلفن همراه» یا شکلگیری «نسل انگشت شست» یاد میکنند؛ این بدان معناست که نوجوانان در همه جا، همواره دستشان روی صفحه کلید تلفن همراهشان است و در حال فرستادن و یا دریافت پیامی جدید هستند. آیا شما هم این گونه هستید؟
گفتوگوی کلاسی (صفحه 142 کتاب درسی)
تأثیرات مثبت و منفی تلفن همراه بر زندگی افراد چیست؟
شما از کدام امکانات تلفن همراه استفاده می کنید؟
استفاده از این امکانات چه مزایا و معایبی دارد؟
تلفن همراه در طول روز چه مقدار از وقت شما را به خود اختصاص م یدهد؟
را ببینید. » تلفن همراه و زندگی امروز « فیلم
نظر شما در مورد تأثیراتی که تلفن همراه در جامعۀ ما گذاشته است، چیست؟
1- اطّلاعات، عکسها و فیلمهای خصوصی خود را در تلفن همراه نگهداری نکنیم؛ چرا که با گم شدن تلفن همراه یا حتّی از طریق بلوتوث این اطلّاعات به راحتی قابل سرقت است. برخی ابزارها به آسانی اطلّاعات، فهرست تماس و پیامهایمان را بدون توجّه ما از روی تلفن همراه به سرورهای خود منتقل میکنند و برای اهداف خود به کار میگیرند.
2- قابلیت ضبط تلفن همراه حتّی در حالتی که دستگاه به ظاهر خاموش است، میتواند فعّال شود و همانند یک میکروفن عمل کند؛ لذا آگاه و مراقب باشیم که دیگران به حریم خصوصی ما دست نیابند.
3- استفاده از وایفایهای عمومی، امکان دزدی اطلّاعات تلفن همراه ما را صدچندان میکند؛ لذا در حد امکان از وایفای خصوصی و امن استفاده کنیم.
4- هنگام کار با تلفن همراه در معرض تبلیغات تجاری هستیم که وقتمان را تلف میکند. ما میتوانیم به اپراتور خود اعلام کنیم که دیگر چنین پیامهایی برایمان فرستاده نشود.
5- متنهایی را که از افراد ناشناس دریافت میکنید، نادیده بگیرید. از فرستادن شماره تلفن خود به شیوه برخط (آنلاین) پرهیز کنید. هرگز اطّلاعات شخصی یا مالی خود را در پاسخ به پیامکی ارائه ندهید.
6- پیامکهایی که اغلب وعده هدایای رایگان میدهند یا از شما میخواهند که اطلّاعات کاربری خود را تأیید کنید تا از این طریق اطلّاعات شخصی شما آشکار شود، هرزنامه نامیده میشود. این پیامکها میتواند به شارژ هزینههای ناخواسته در صورت حساب تلفن همراه شما منجر شود.
7- شرکتهای قانونی، اطلّاعاتی مانند شماره حسابها یا کلمات عبور را از طریق پست الکترونیکی یا متن درخواست نمیکنند؛ بر این اساس به لینکهایی که در پیامک میآید پاسخ ندهید و روی آنها نیز کلیک نکنید. لینکها میتوانند بدافزاری را نصب کنند و شما را به سمت سایتهای کلاهبرداری ببرند که اطّلاعات شما را بدزدند.
8- برای اطّلاعات بیشتر به بخش آموزش تارنمای پلیس فتا به نشانی www.cyberpolice.ir مراجعه کنید. مطمئن باشید به مقالات خوبی دست مییابید.
شبکههای اجتماعی
گفتوگوی کلاسی (صفحه 143 کتاب درسی)
فیلم «شبکههای اجتماعی» را ببینید و دربارۀ پرسشهای زیر با یکدیگر گفتوگو کنید:
- تفاوتها و شباهتهای شبکههای اجتماعی در کشورهای مختلف چیست؟ چگونه متوجّه تفاوتها و شباهتها شدهاید؟
- استفاده از شبکه اجتماعی بومی چه فایدهها و زیانهایی دارد؟
- شما عضو کدام شبکۀ اجتماعی ایرانی هستید؟
نظر خود را با ذکر مثال و دلیل دربارۀ این جملات بیان کنید:
- «شبکههای اجتماعی فرهنگ خاص خود را دارند».
- «شبکههای اجتماعی میتوانند بر فرهنگ مردم تأثیر بگذارند».
- عضویت در شبکههای اجتماعی چه تغییراتی در سبک زندگی شما و خانوادهتان ایجاد کرده است؟
- آیا شبکههای مجازی و فنّاوریهای اخیر میتوانند از ما انسانهای بهتر و سعادتمندتری بسازند؟ چرا؟ چگونه؟
اخبار جعلی
چندی پیش در خبرها آمده بود که اَزبرعلی حاجوی معروف به ریزعلی خواجوی درگذشته است؛ فردی که داستان تلاشش برای جلوگیری ازبرخورد قطار با تخته سنگهای فروافتاده از کوه با عنوان «دهقان فداکار» سالها در کتاب فارسی سوم ابتدایی نقل میشد. شهرت ریزعلی موجب آن شد که خبر درگذشتش در رسانهها بازتابی وسیع بیابد. در همان روزها عکسی در رسانههای اجتماعی به اشتراک گذاشته میشد مبنی بر اینکه نشریهای امریکایی تصویر روی جلد خود را به حضور نمادین سوپرمن بر مزار دهقان فداکار اختصاص داده است.
- اگر شما به هنگام و بگردی با این خبر و تیترِ «ناراحتی سوپرمن از مرگ ریزعلی خواجوی» مواجه میشدید، بر روی آن کلیک میکردید؟ چرا؟
- چگونه از اینکه تیتر مذکور، تله کلیک محسوب میشود یا خیر؛ میتوان مطمئن شد؟
- آیا این خبر را با دوستان خود در فضای سایبری به اشتراک میگذاشتید؟ چرا؟
- اگر مصمم به اشتراک گذاری این خبر بودید، آیا پیشتر نسبت به درستی سنجی آن اقدام میکردید؟
- آیا شناخت منبع خبر و اطمینان از آن برایتان مهم بود؟
- واقعی یا جعلی بودن خبر برایتان اهمیت داشت و دارد؟ چرا؟
آنانی که به درستی سنجی خبر مزبور مبادرت ورزیدند دریافتند که این خبر، جعلی و عکس واقعی مربوط به روی جلد ششمین کتاب از مجموعه کتابهای سوپرمن است. بدیهی است که خبر جعلی مذکور یکی از بی شمار اخبار جعلی است که در رسانهها به ویژه رسانههای اجتماعی و شبکههای اجتماعیِ اینترنتی نشر و بازنشر میشوند.
در سالهای همهگیری ویروس منحوس کرونا شاهد آن بودیم که نشر و بازنشر اخبار جعلی در جهان چه آسیبهای جبران ناپذیری بر دولتها و ملتها تحمیل کرد؛ چرا که به سبب این امر نامبارک، مخاطبان/کاربران دستاویز لازم و کافی برای اخذ تصمیم صحیح در قبال مسئولیتهای فردی و اجتماعی نداشتند. موفقیت و کارآمدی جوامع در کنار بسیاری از دیگر عوامل، به گردش اطلاعات درست و اخبار واقعی بستگی دارد.
امروزه به سبب تولید و انتشار اخبار جعلی، جوامع در موضوعات مختلف با سردرگمی، یأس، بیاعتمادی تدریجی یا حتی خطر بی تفاوتی مواجهاند. اخبار، مبنای آگاهی و شناخت از محیط اطراف محسوب میشود؛ بنابراین حق مخاطبان/کاربران است که از اخبارِ جهان و محیطی که در آن زندگی میکنند به درستی آگاه شوند و نیازهای خبری خود را همچون دیگر نیازهای طبیعی از منابع خبری مطمئن و بی طرف مطالبه و تأمین کنند.
جان نباشد جز خبر در آزمون
هر که را افزون خبر، جانش فزون
جان ما از جان حیوان بیشتر
از چه؟ زان رو که فزون دارد خبر
مثنوی معنوی، دفتر دوم
فعالیت گروهی (صفحه 147 کتاب درسی)
با همراهی دبیر محترمتان ضمن بیان نمونههایی از اخبار جعلی منتشرشده در رسانهها و پیامدهای آنها امکانهایی را، به غیر از آنچه در جدول زیر آمده جهت شناسایی اخبار جعلی یافته؛ پس از تکمیل جدول به کلاس گزارش دهید:
| آیا منبع خبر را میشناسید؟ (مراجعه به تارنماهای whois ساماندهی و شامد جهت یافتن مشخصات، صاحب منبع) | آیا به جزئیات تصویر توجه کردهاید؟ (مواردی چون زاویه تابش نور، ابعاد بدن، لباس، عبادتگاه، شماره پلاک خودرو، سابقه، آبوهوای زمان مورد ادعا و ...) |
| آیا درستی خبر را با استفاده از سامانههای راستیآزما مانند فکتیار، فکت نامه و ... سنجیدهاید؟ | آیا جستوجوی معکوس تصویر به کمک گوگل ایمیجز ایزیترو یا تین آی ثابت میکند که آن تصویر مربوط به همان رویداد است؟ |
| آیا بین تیتر و آنچه در متن خبر آمده انطباق وجود دارد؟ | آیا بررسی عکس توسط گوگل مپ، گوگل ارث و گوگل استریت ویو ثابت میکند که عکس مذکور مربوط به مکان جغرافیایی ذکرشده در خبر است؟ |
| آیا تیتر، عواطف و احساسات شما را تحریک میکند؟ | |
| آیا خبر، موضعگیریِ متعصبانهای را درباره رنگ پوست، دین، مذهب، ملیت، قومیت و ... آشکار میکند؟ (مانند کاکاسیاه، مسلمانان افراطی و ...) | |
| آیا متن خبر تبلیغاتی است؟ تبلیغ چه کسی/ کسانی؟ افراد حقیقی یا حقوقی و...؟ | |
| آیا در خبر از دیدگاه خاص سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... حمایت میشود؟ | |
| آیا برای هر چه باورپذیرتر شدن خبر از تصویر استفاده شده است؟ |
اگر از صحّت اطلاعات و اخبار مطمئن نیستید، حتما از به اشتراک گذاشتن آن خودداری کنید.
فعالیت در خانه (صفحه 148 کتاب درسی)
متناسب با امکانات در دسترس، یکی از فعّالیتهای زیر را انتخاب کنید و انجام دهید.
- تحقیق کنید که رسانههای اجتماعی چه تفاوتی با شبکههای اجتماعی اینترنتی دارند.
- در یکی از شبکههای اجتماعی اینترنتی ایرانی عضو شوید. تجربۀ حضور خود را در آن شبکه، هفتۀ آینده با دیگران به اشتراک بگذارید.
- از خانوادهتان دربارۀ چگونگی وقتگذاری در شبکههای اجتماعی اینترنتی بپرسید. میزان وقتگذاری خانوادهتان در شبکههای اجتماعی اینترنتی چقدر است؟ پیشنهادهای اعضای خانواده خود را برای استفادۀ بهینه از شبکههای اجتماعی اینترنتی گردآوری کنید و به کلاس گزارش دهید.
- با مراجعه به منابع معتبر مانند اشخاص، کتابها، گزارشها، سایتها و... حداقل پنج نکته را بنویسید که برای حضور در شبکههای اجتماعی اینترنتی باید رعایت کرد و به کلاس گزارش دهید.
لطیفههای رسانهای
- این روزها رسم شده خانمها غذا که درست میکنن، اوّل عکسشو میذارن تو اینستاگرام بعد اجازه میدن بقیه بخورن.
- در شهر جماعتی را دیدم که حیران و سرگشته به این طرف و آن طرف میرفتند،
پرسیدم: این چه حالت است؟
گفتند: به دنبال «پوکمون» میگردیم.
شما چه موارد دیگری شنیدهاید؟ ارتباط این لطیفهها با ارزشها و سبک زندگی چیست؟
یک بار دیگر صفحۀ عنوانی فصل پنجم را مشاهده کنید. قرار بود در این فصل شما تحلیل تولیدات رسانهای با یکی از سؤالات کلیدی سواد رسانهای را تمرین کنید؛ همان سؤالی که با علامت مشخّص شده است. اگر با مطالعۀ متون و فعّالیتهای این فصل تاحدودی «توانایی تشخیص سبک زندگی، ارزشها و نظریاتی را که در پیامها ارائه شده یا از آن حذف شده است» کسب کردهاید در جهت هدف اصلی آن گام برداشتهاید.